Tri thức nghề được truyền qua nhiều thế hệ

Một đồ vật được sơn vì thế dần trở thành nơi hội tụ của công năng, thẩm mỹ và những giá trị tinh thần. Càng được sử dụng rộng rãi, nghề sơn càng đòi hỏi nhiều kinh nghiệm hơn. Người thợ phải hiểu phần cốt bên dưới, biết cách chuẩn bị bề mặt, biết khi nào một lớp sơn đã đạt trạng thái phù hợp, biết kết hợp vật liệu và biết làm thế nào để lớp sau không phá hỏng những gì đã được tạo ra trước đó.

Những tri thức ấy không thể hình thành trong một vài lần thực hành. Chúng được tích lũy qua nhiều năm, qua những lần làm đúng, những lần làm sai, qua quan sát và sự truyền nghề giữa các thế hệ. Khi nhiều người cùng sống với nghề, những tri thức ấy dần bám rễ vào từng cộng đồng, từng gia đình và từng địa phương. Các làng nghề hình thành, trở thành nơi giữ lại những kinh nghiệm mà sách vở khó có thể ghi đầy đủ.

“Mỗi lớp là một thời điểm. Mỗi lần phủ là một lần hình ảnh thay đổi. Mỗi lần mài là một lần quá khứ của bề mặt được gọi trở lại.”

Từ đây, một giá trị khác của sơn mài ngày càng trở nên rõ ràng: thời gian. Một bức tranh có thể được nhìn trong vài giây. Quá trình tạo nên nó lại kéo dài qua rất nhiều lần tạo lớp, chờ, xử lý và tiếp tục tạo lớp mới. Có những chi tiết vừa hoàn thành đã bị phủ kín. Có những màu sắc chỉ xuất hiện trở lại sau nhiều công đoạn. Người làm phải tiếp tục làm việc khi kết quả cuối cùng vẫn chưa hiện ra trước mắt.

Điều đó đòi hỏi một kiểu kiên nhẫn rất riêng. Người nghệ sĩ không chỉ nhìn vào những gì đang có trên bề mặt. Họ phải nhớ những gì đang nằm bên dưới. Phải hình dung lớp nào sẽ xuất hiện khi mài sâu thêm. Phải biết nơi nào nên tiếp tục và nơi nào cần dừng lại. Có thể nói, trong sơn mài, thời gian không chỉ là khoảng thời gian cần để hoàn thành tác phẩm. Nó nằm ngay trong cấu trúc vật chất của tác phẩm. Mỗi lớp là một thời điểm.

Mỗi lần phủ là một lần hình ảnh thay đổi. Mỗi lần mài là một lần quá khứ của bề mặt được gọi trở lại. Chính vì vậy, sơn mài mang trong mình một giá trị tinh thần rất đặc biệt. Nó gắn với sự nhẫn nại, khả năng quan sát, sự ghi nhớ và một niềm tin rằng những gì chưa nhìn thấy vẫn đang tồn tại bên dưới.