Khi sơn mài bước vào hiện tại

Khi kỹ thuật ngày càng được làm chủ, đề tài của sơn mài cũng tiếp tục mở rộng. Từ phong cảnh, thiếu nữ, cây cối và những hình ảnh giàu tính trang trí, sơn mài dần được sử dụng để kể những câu chuyện rộng hơn về đời sống con người. Các giai đoạn lịch sử khác nhau mang đến những đề tài khác nhau. Lao động, sinh hoạt, chiến tranh, ký ức, những biến chuyển của xã hội và con người Việt Nam lần lượt bước vào tác phẩm.

Đây là một thay đổi quan trọng. Sơn mài không còn chỉ được nhận diện bởi vẻ đẹp của bề mặt. Chất liệu đã trở thành phương tiện để kể chuyện. Mỗi thế hệ bắt đầu dùng cùng một nền tảng vật liệu để nói về thời đại của chính mình. Bởi vậy, bản sắc của sơn mài Việt Nam không thể thu gọn vào một màu sắc hay một kỹ thuật cố định. Nó được hình thành từ cả một quá trình. Từ cây sơn và nghề sơn truyền thống.

“Câu chuyện của sơn mài Việt Nam chưa thật sự có một đoạn kết. Nó vẫn đang được viết bằng cách mỗi thế hệ tiếp tục thêm một lớp của mình lên những lớp đã có từ trước.”

Từ những người thợ đã tích lũy kinh nghiệm qua nhiều thế hệ. Từ sơn son, thếp vàng, khảm trai và những kỹ thuật đã đi vào đời sống văn hóa. Từ cuộc gặp gỡ giữa nghề thủ công và môi trường mỹ thuật đầu thế kỷ XX. Từ những thử nghiệm với nhiều lớp, màu sắc, vật liệu và quá trình mài. Rồi từ những thế hệ nghệ sĩ tiếp tục đưa vào đó câu chuyện của thời đại mình. Bản sắc ấy vì thế không phải một thứ đứng yên. Nó luôn được bồi thêm.

Dẫu vậy, câu chuyện không dừng lại ở những giai đoạn được xem là rực rỡ nhất. Nếu chỉ kể đến đây, sơn mài sẽ rất dễ trở thành một di sản đẹp đẽ nằm yên trong quá khứ. Trong thực tế, những thế hệ sau vẫn tiếp tục thay đổi nó. Bảng màu được mở rộng. Cách xử lý bề mặt thay đổi. Phần cốt thay đổi. Thẩm mỹ thay đổi. Đề tài thay đổi. Một tác phẩm sơn mài không nhất thiết phải luôn mang sắc đỏ, đen và vàng quen thuộc.

Bề mặt có thể bóng hoặc lì. Có thể phẳng hoặc để lộ cấu trúc. Có thể được xử lý rất mịn hoặc chủ động giữ lại dấu vết của quá trình làm. Đề tài cũng tiếp tục đi xa hơn. Phong cảnh và con người vẫn còn đó, đồng thời xuất hiện thêm những câu chuyện về ký ức cá nhân, bản sắc, đô thị, môi trường, công nghệ và trải nghiệm trong đời sống hiện đại. Chất liệu cũ bắt đầu kể những câu chuyện mới.

Ngay cả hình thức của tác phẩm cũng không còn bị giới hạn bởi một tấm vóc phẳng. Một số nghệ sĩ đương đại bắt đầu đưa sơn vào các cấu trúc ba chiều, composite, kim loại, kính hoặc những không gian sắp đặt. Phi Phi Oanh là một trong những ví dụ rõ cho hướng tiếp cận này.

Trong các dự án như Specula, Palimpsest hay Pro Se, sơn mài được đặt trong mối quan hệ với không gian, ánh sáng, cấu trúc ba chiều và cả cách con người tiếp nhận hình ảnh trong thời đại kỹ thuật số. Điều đáng chú ý là những thử nghiệm ấy không nhất thiết phủ nhận truyền thống. Theo một cách nào đó, chúng tiếp tục chính tinh thần từng xuất hiện vào đầu thế kỷ XX.

Một thế hệ mới đứng trước một chất liệu cũ. Họ nhìn lại những gì đã có. Rồi hỏi nó còn có thể làm được gì nữa. Câu hỏi ấy từng góp phần đưa nghề sơn bước sang hội họa sơn mài. Và đến hôm nay, nó vẫn tiếp tục mở ra những hình thức mới.

Nhìn lại toàn bộ hành trình, sơn mài đã đi qua rất nhiều thay đổi. Từ một vật liệu bảo vệ đồ vật, sơn bước vào trang trí. Từ trang trí, nó đi vào đời sống văn hóa và không gian tinh thần. Từ nghề thủ công, nó gặp tư duy hội họa. Từ bề mặt của đồ vật, nó trở thành một không gian để tạo hình. Từ những đề tài quen thuộc, nó bắt đầu kể những câu chuyện về xã hội và con người.

Từ một tấm vóc phẳng, nó tiếp tục bước sang những hình thức đương đại. Qua mỗi lần thay đổi, một số điều cũ mất đi, một số điều được giữ lại và một số điều được hiểu theo cách mới. Có lẽ chính ở đây, lịch sử của sơn mài giống nhất với cách một bề mặt sơn mài được tạo nên. Người ta không xóa sạch lớp cũ để bắt đầu từ đầu. Người ta tiếp tục đặt lớp mới lên những gì đã tồn tại. Có lớp được giữ nguyên. Có lớp bị che đi.

Có lớp chỉ còn để lại một dấu vết. Và có lớp sau nhiều năm lại được nhìn thấy rõ hơn. Mỗi thế hệ tiếp nhận một bề mặt đã có sẵn. Người nghệ nhân giữ lại kinh nghiệm của bàn tay. Người nghệ sĩ tiếp tục thử nghiệm. Làng nghề giữ những tri thức đã đi qua nhiều đời. Bảo tàng giữ lại những tác phẩm đánh dấu từng giai đoạn. Còn hiện tại lại tiếp tục đặt lên đó những câu hỏi mới.

Bởi vậy, câu chuyện của sơn mài Việt Nam chưa thật sự có một đoạn kết. Nó vẫn đang được viết. Không phải bằng một trang giấy mới hoàn toàn, mà bằng cách mỗi thế hệ tiếp tục thêm một lớp của mình lên những lớp đã có từ trước. Và chính khi nhìn xuyên qua tất cả những lớp ấy, ta mới có thể thấy được chiều sâu thực sự của sơn mài Việt Nam.